रंगभूमीवरील तारा निखळला, विजय मेहता यांचे निधन
३० जून रोजी रात्री ज्येष्ठ दिग्दर्शिका विजया मेहता यांचे राहत्या घरी निधन झाले. त्या ९१ वर्षाच्या होत्या.
विजया मेहता यांचे लग्नापूर्वीचे (माहेरचे) नाव **विजया जयवंत** असे होते.
नावातील बदलांचा त्यांचा प्रवास खालीलप्रमाणे आहे:
**विजया जयवंत:** हे त्यांचे मूळ किंवा माहेरचे नाव.
* **विजया खोटे:** त्यांच्या पहिल्या विवाहानंतर त्या ‘विजया खोटे’ झाल्या. (त्या प्रसिद्ध ज्येष्ठ अभिनेत्री दुर्गा खोटे यांच्या स्नुषा होत्या. दुर्गाबाईंचे पुत्र हरिन खोटे यांच्याशी त्यांचा पहिला विवाह झाला होता).
* **विजया मेहता:** हरिन खोटे यांच्या अकाली निधनानंतर, त्यांनी फारुख मेहता यांच्याशी दुसरा विवाह केला. तेव्हापासून त्या **’विजया मेहता’** या नावाने ओळखल्या जाऊ लागल्या आणि याच नावाने त्यांनी कलाक्षेत्रात आपली मोठी ओळख निर्माण केली.
विजया मेहतांना कलाक्षेत्रात आणि विशेषतः मराठी रंगभूमीवर अत्यंत आदराने ‘बाई’ किंवा ‘विजयाबाई’ असे संबोधले जाते. हे नाव किंवा पदवी त्यांना कोणी अधिकृतरीत्या दिलेली नाही, तर त्यांच्या अफाट कार्यामुळे आणि व्यक्तिमत्त्वामुळे त्यांना मिळालेली ती एक आदरयुक्त ओळख आहे.
त्यांना ‘बाई’ असे संबोधले जाण्यामागे प्रामुख्याने खालील कारणे आहेत:
१. मराठी संस्कृतीतील आदरार्थी संबोधन:
मराठी संस्कृतीत आणि कलाविश्वात एखाद्या कर्तृत्ववान, ज्येष्ठ आणि आदरणीय महिलेला सन्मानाने ‘बाई’ लावण्याची प्रथा आहे (उदा. दुर्गाबाई खोटे, लताबाई मंगेशकर, सुनिताबाई देशपांडे). विजया मेहतांचे मराठी प्रायोगिक रंगभूमीवरील योगदान आणि स्थान इतके सर्वोच्च आहे की, संपूर्ण कलाविश्व त्यांच्याबद्दलचा आदर व्यक्त करण्यासाठी त्यांना ‘विजयाबाई’ किंवा नुसते ‘बाई’ म्हणू लागले.
२. **कामातील कडक शिस्त आणि दरारा:**
दिग्दर्शिका म्हणून विजया मेहता या त्यांच्या कामातील कमालीच्या शिस्तीसाठी (strict discipline) आणि परिपूर्णतेसाठी (perfection) प्रसिद्ध होत्या. नाटकाच्या तालमीच्या वेळी त्यांचा शब्द म्हणजे अंतिम प्रमाण असायचे. त्यांच्या या करारी, अत्यंत व्यावसायिक आणि नेतृत्त्व करणाऱ्या स्वभावामुळे रंगभूमीवरील सर्वांनाच त्यांचा एक आदरयुक्त दरारा वाटायचा. या दबदब्यातूनच त्यांना ‘बाई’ हे संबोधन रुढ झाले.
३. **कलाकारांसाठी गुरुस्थानी (Mentor):**
त्यांनी ‘रंगायन’च्या माध्यमातून अनेक नवोदित कलाकारांना अक्षरशः घडवले. नाना पाटेकर, विक्रम गोखले, रीमा लागू, सुहास जोशी यांसारख्या अनेक दिग्गज कलाकारांसाठी त्या एका गुरुसारख्या राहिल्या आहेत. एका मार्गदर्शकाच्या (Mother figure) भूमिकेतून त्यांनी अनेकांना अभिनयाचे धडे दिले. या कृतज्ञतेपोटी त्यांच्या हाताखाली तयार झालेले सर्व कलाकार त्यांना प्रेमाने आणि आदराने ‘बाई’ म्हणत असत आणि तिथूनच हे नाव सर्वश्रुत झाले.
थोडक्यात सांगायचे तर, त्यांच्या अद्वितीय कार्याबद्दल, नाटकाच्या सखोल ज्ञानाबद्दल आणि त्यांच्या दरारा असलेल्या पण तितक्याच मार्गदर्शक व्यक्तिमत्त्वामुळे त्यांना संपूर्ण कलाविश्चात **’बाई’** ही उपाधी आपोआप आणि प्रेमाने मिळाली.
**विजया मेहता** (जन्म: ४ नोव्हेंबर १९३४) या भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीतील एक अत्यंत आदरणीय आणि ख्यातनाम दिग्दर्शिका, अभिनेत्री आणि लेखिका आहेत. विशेषतः मराठी प्रायोगिक रंगभूमीच्या विकासात आणि समांतर चित्रपटांमध्ये त्यांचे योगदान अतुलनीय मानले जाते.
त्यांच्या कारकिर्दीचा आणि कार्याचा संक्षिप्त परिचय खालीलप्रमाणे आहे:
### रंगभूमीवरील योगदान (Theater Career)
* **’रंगायन’ची स्थापना:** साठच्या दशकात विजया मेहता यांनी विजय तेंडुलकर, अरविंद देशपांडे आणि डॉ. श्रीराम लागू यांच्यासोबत मिळून **’रंगायन’** या प्रायोगिक नाट्यसंस्थेची स्थापना केली. या संस्थेने मराठी रंगभूमीवर एक नवी आणि आधुनिक लाट आणली.
* **दिग्दर्शन आणि अभिनय:** त्यांनी मानवी नातेसंबंध आणि सामाजिक वास्तवाचे अतिशय सूक्ष्म चित्रण आपल्या नाटकांमधून केले.
* **गाजलेली नाटके:** ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’, ‘बॅरिस्टर’, ‘एक शून्य बाजीराव’, ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’ आणि ‘वाडा चिरेबंदी’ यांसारख्या अनेक अजरामर नाटकांचे त्यांनी यशस्वी दिग्दर्शन केले.
### चित्रपट कारकीर्द (Film Career)
विजया मेहता यांनी समांतर चित्रपटांमध्येही आपल्या दिग्दर्शनाचा आणि अभिनयाचा ठसा उमटवला. त्यांचे चित्रपट वास्तववादी आणि कलात्मक मूल्यांसाठी ओळखले जातात.
* **गाजलेले चित्रपट:** ‘स्मृतिचित्रे’, ‘रावसाहेब’ (Raosaheb), आणि ‘पेस्तनजी’ (Pestonjee) या चित्रपटांचे त्यांनी दिग्दर्शन केले. ‘रावसाहेब’ आणि ‘पेस्तनजी’मध्ये त्यांच्या अभिनयाचेही खूप कौतुक झाले.
* **आंतरराष्ट्रीय सहभाग:** त्यांनी पीटर ब्रुक यांच्या प्रसिद्ध ‘महाभारत’ या आंतरराष्ट्रीय नाट्य/चित्रपट प्रकल्पात कुंतीची भूमिका साकारली होती.
### पुरस्कार आणि सन्मान (Awards & Recognition)
त्यांच्या प्रदीर्घ आणि कलात्मक योगदानासाठी त्यांना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे:
* **१९७५:** संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार (Sangeet Natak Akademi Award)
* **१९८६:** ‘रावसाहेब’ या चित्रपटासाठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा **राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार** (National Film Award).
* **१९८७:** **पद्मश्री** (Padma Shri) – भारत सरकारचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान.
* **२००९:** तन्वीर सन्मान.
### लेखन
विजया मेहता यांनी **’झिम्मा’** नावाचे आपले आत्मचरित्र लिहिले आहे. या पुस्तकातून त्यांच्या बालपणापासून ते रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीतील त्यांच्या प्रवासाचा अतिशय सुंदर आणि पारदर्शी वेध घेण्यात आला आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, विजया मेहता म्हणजे भारतीय आणि विशेषतः मराठी कलाविश्वातील एक चालते-बोलते विद्यापीठ आहेत, ज्यांनी आपल्या शिस्तीने आणि प्रगल्भ दृष्टिकोनाने कलेचा दर्जा उंचावला.
