“थिएटर ऑफ रूट्स” चळवळीतील प्रमुख व्यक्तिमत्त्व रतन थिय्यम यांचे निधन
रतन थिय्यम हे एक भारतीय नाटककार आणि नाट्यदिग्दर्शक होते. भारतीय रंगभूमीतील “थिएटर ऑफ रूट्स” चळवळीतील ते एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व मानले जात होते, जी १९७० च्या दशकात सुरू झाली.
मुख्य माहिती:
* जन्म: २० जानेवारी १९४८, मणिपूर.
* मृत्यू: २३ जुलै २०२५ (वय ७७).
* राष्ट्रीयत्व: भारतीय.
* शिक्षण: नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा (National School of Drama).
* व्यवसाय: नाटककार, नाट्यदिग्दर्शक.
* प्रमुख कार्य: त्यांनी प्राचीन भारतीय नाट्य परंपरा आणि रूपांचा समकालीन संदर्भात उपयोग करून नाटके लिहिण्यासाठी आणि सादर करण्यासाठी ओळखले जातात. ते “कोरस रिपर्टरी थिएटर” (Chorus Repertory Theatre) चे संस्थापक-दिग्दर्शक होते, जे त्यांनी १९७६ मध्ये इम्फाल, मणिपूर येथे स्थापन केले.
* पुरस्कार:
* १९८७ मध्ये संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार.
* २०१२ मध्ये संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप.
* १९८९ मध्ये पद्मश्री पुरस्कार.
* त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.
* महत्त्वाची पदे:
* २०१३ ते २०१७ पर्यंत प्रतिष्ठित नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामाचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी काम केले.
* त्यांनी संगीत नाटक अकादमीचे उपाध्यक्ष म्हणूनही काम केले आहे.
* १९८७ ते १९८९ पर्यंत नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामाचे संचालक म्हणूनही ते कार्यरत होते.
* प्रभाव: त्यांची कामे नाट्यशास्त्र (भारताने दुसऱ्या शतकात विकसित केलेली भारतीय नाट्यशैली), प्राचीन ग्रीक नाटक आणि जपानमधील नोह थिएटरने प्रभावित आहेत. ते त्यांच्या नाटकांमध्ये थांग-ता (एक मणिपुरी मार्शल आर्ट) यासारख्या पारंपारिक मार्शल आर्ट्सच्या वापरासाठीही ओळखले जातात.
* काही प्रसिद्ध नाटके:
* उरुभंगम (Urubhangam)
* चक्रव्यूह (Chakravyuh)
* उत्तर प्रियदर्शी (Uttar Priyadarshi)
* ब्लाइंड एज (Blind Age)
रतन थिय्यम हे समकालीन रंगभूमीतील एक अग्रगण्य गुरु मानले जात होते.
रतन थिय्यम यांच्याबद्दल अधिक माहिती खालीलप्रमाणे:
कलात्मक तत्त्वज्ञान आणि शैली:
* “थिएटर ऑफ रूट्स” चळवळ: रतन थिय्यम हे भारतीय रंगभूमीतील “थिएटर ऑफ रूट्स” (Theater of Roots) चळवळीतील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व होते. या चळवळीचा उद्देश पाश्चात्त्य नाट्यप्रभावांपासून दूर जाऊन भारतीय सांस्कृतिक मुळांशी जोडलेली, स्थानिक परंपरा आणि मिथकांवर आधारित रंगभूमी तयार करणे हा होता.
* परंपरा आणि समकालीनता यांचा संगम: थिय्यम यांनी प्राचीन भारतीय नाट्य परंपरा (विशेषतः नाट्यशास्त्र), ग्रीक नाटक आणि जपानमधील नोह थिएटर यांचा अभ्यास केला आणि त्यांचा उपयोग आपल्या नाटकांमध्ये केला. ते मणिपुरी पारंपारिक कला प्रकार, जसे की थांग-ता (मार्शल आर्ट) आणि नटा संकीर्तन (लोक नृत्य प्रकार) यांना त्यांच्या निर्मितीमध्ये समाविष्ट करत असत.
* सामाजिक आणि राजकीय भाष्य: त्यांच्या नाटकांमध्ये समकालीन सामाजिक आणि राजकीय समस्यांवर गंभीर भाष्य केले जात असे. युद्ध, हिंसा, ओळख, शांतता आणि मानवी स्थिती यांसारख्या विषयांवर ते भाष्य करत असत. ‘चक्रव्यूह’ (Chakravyuh) सारख्या त्यांच्या अनेक नाटकांमध्ये महाभारतातील कथांचा वापर करून समकालीन मणिपूरमधील परिस्थिती आणि हिंसाचारावर प्रकाश टाकला आहे.
* दृश्य काव्य (Visual Poetry): थिय्यम यांच्या नाटकांना अनेकदा ‘दृश्य काव्य’ असे म्हटले जाते कारण त्यांच्या निर्मितीमध्ये मजबूत दृश्य सौंदर्य, उत्कृष्ट संगीत, प्रकाश योजना आणि अभिनयावर विशेष भर दिला जातो. ते रंगमंचाला एक अशी जागा मानत होते जिथे प्रत्येक गोष्ट कलात्मकतेने व्यक्त केली जाते.
* अभिनेत्यांचे प्रशिक्षण: त्यांच्या ‘कोरस रिपर्टरी थिएटर’मध्ये अभिनेत्यांना कठोर प्रशिक्षण दिले जाते. यात पारंपारिक अभिव्यक्तीचे प्रकार, नृत्य, संगीत आणि मार्शल आर्ट्स यांचा समावेश असतो. त्यांचा असा विश्वास होता की कला ही एक संमिश्र कला आहे आणि कलाकारानी सर्व पैलूंमध्ये पारंगत असले पाहिजे.
योगदान आणि प्रभाव:
* आंतरराष्ट्रीय ओळख: रतन थिय्यम यांना केवळ भारतातच नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही एक महत्त्वाचे नाट्यदिग्दर्शक म्हणून ओळखले जाते. त्यांची नाटके जगभरात सादर झाली आहेत आणि त्यांना अनेक आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले आहेत.
* संस्थात्मक भूमिका: नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा (NSD) चे संचालक आणि अध्यक्ष म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी भारतीय नाट्यकलांना प्रोत्साहन दिले आणि युवा कलाकारांना मार्गदर्शन केले.
* बहुआयामी कलाकार: ते केवळ नाटककार आणि दिग्दर्शक नव्हते, तर एक कुशल चित्रकार, संगीतकार आणि कवी देखील होते. त्यांचे वडील, गुरु थिय्यम तरुणकुमार, हे शास्त्रीय मणिपुरी नृत्याचे प्रसिद्ध गुरु होते आणि त्यांच्या आई, बिलासनी देवी, एक प्रसिद्ध नृत्यांगना होत्या. यामुळे त्यांना लहानपणापासूनच कलेचे वातावरण मिळाले.
थिय्यम यांचा रंगभूमीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अत्यंत सखोल आणि विचारप्रवर्तक होता. त्यांनी कलेचा उपयोग समाजाला आरसा दाखवण्यासाठी आणि मानवी मूल्यांवर चिंतन करण्यासाठी केला.
